MUNDO INDÍGENA
Suplemento de MILENIO Diario y SEPRADI, 12 de junio de 2009/ Número 6

CULTURA

 
Publican libros para niños
 
ELIAC presenta nueva colección

 
 
Escritores en Lenguas Indígenas, A.C. presentó recientemente su nueva colección de libros infantiles Los Colores del Maíz, publicaciones que contienen cuentos para niños en diversos idiomas indígenas con traducción al español. MUNDO INDÍGENA comparte con sus lectores uno de estos relatos, del escritor mixe Martín Rodríguez Arellano.
 
LOS GRANOS DE MAÍZ
El alimento más preciado de los niños, padres y abuelos ayuuk ja'y o pueblo mixe, es el maíz o mook que se da en mazorcas con granos de diferentes colores: amarillos, blancos, morados, rojos y hasta "pintitos".

Cuentan los abuelos que hace mucho tiempo, un cuervo que vivía en la montaña buscaba alimento para sus crías. Ya cansado de tanto volar vio desde lo alto que por la vereda del Taaxtutkopkëxm, que significa nueve cerros, caminaban en hilerita muchísimos granos de maíz. Fue tan grande su regocijo al verlos que inmediatamente intentó llevarse algunos. Pero al acercarse se percató que todos estaban muy tristes y algunos hasta lloraban.

- ¿Qué les sucede chiquillos, por qué están tan afligidos? -les preguntó.

-Somos muy infelices porque ya no le importamos a la gente, nos han perdido el respeto y nos han abandonado a nuestra suerte. Por eso hemos decidido marcharnos muy lejos, donde vive nuestro dueño.

-Pero... si ustedes se van nosotros moriremos de hambre -dijo muy preocupado el cuervo, al tiempo que comenzó a volar de un lado a otro del cerro-. ¡Se me ocurre una idea! Le platicaré a toda la gente que ustedes están muy tristes y que ya se van.

Inmediatamente voló al pueblo de Veinte Cerros para contarle a la gente de esta desgracia, pero nadie le creyó. Por el contrario, se burlaron de él. Al día siguiente regresó nuevamente, pero le fue peor pues hasta piedras le aventaron.
Dos veintenas de días más tarde, el maíz comenzó a escasear. Grandes y chicos estaban muy alarmados, porque pronto se quedarían sin comida. Fueron a consultar a los más ancianos quienes les recomendaron que fueran a ver al dueño de las semillas.

- Gran señor Kong Anääwë, dueño de las semillas, hemos venido a pedirte que nos envíes los granos de maíz, dijo un joven.

- Escucha muchacho. Las semillas están muy enojadas con ustedes porque las han despreciado de manera constante.
- Te pedimos disculpas. No nos dábamos cuenta lo importante que es mokpaak para nosotros. Te prometemos que de ahora en adelante cuidaremos y respetaremos tus (sus) semillas.

Al oír esto, los granos de maíz de todos los colores dijeron:
- No queremos ir con ustedes porque ya no disfrutan comer tortillas, pozole o atole.

- Por favor, perdónanos. Ahora nos damos cuenta de nuestro error. Tengan compasión de nosotros -les suplicó uno de los aldeanos.

- ¡Bah! Merecido se lo tienen -contestaron todos juntos.

El señor Kong Anääwë conmovido habló con los granos para que regresaran a alimentar a los hombres, pero casi todas las semillas se negaron. Sólo el maíz morado aceptó.

- Como pueden ver mis semillas se niegan a volver con ustedes. Pero, voy a ver cómo se portan con el maíz morado. Si veo que le dan buen trato, entonces convenceré a los demás granos. Pero a cambio les pediré algo.

- Estamos dispuestos a hacer lo que nos pidas señor Kong Anääwë.

- Quiero que cuenten a los demás lo que han visto y escuchado aquí. También, deberán ofrendarme tres grandes guajolotes, tres ollas de tepache y harán un convivio en mi nombre. Prometan que nunca olvidarán que los granos de maíz tienen vida y les dan vida a ustedes.

Así fue cómo el maíz o mook regresó otra vez con los ayuuk ja'y o pueblo mixe. Los cuervos y los demás animales que comen granos de maíz también se alegraron mucho. Por eso los habitantes de Veinte Cerros siempre guardan mokpaak en lugares limpios y secos, pues desde entonces cuidan sus granos como el tesoro más valioso.
 
 
MOKPAAK
Jäh jeeksh madi ayuuk ja'y tya jikyë äätyp ja mëh ja muchkpë wäh jäh xiëëw mook, duún jäh tyëëmë äty mokmuum këxm, jäm madi: pu'ts, poop, ka'ts o tsuxk tsumk jäts tsaps mëëd madi mutëkë.

Duún aptë'k miaytyaaktë ku jekiëwë jäh it o'ts jiaty
ku jämëk tu'k jooky chiëënë yukjotm jäm i'ty t'ixtaay jeeksh madi iu'nk tya jikyëp. Ku i'ty kiäkyooy jäm Taaxtutkopkëxm mu awinkon, jäts tëh n'aty
ianuxënyë ku t'ixpa'ty ku jäm nimaynyäsh jäm tam mook iok nëpiayooyë. Maan jäh o'ts jio't xiontaknë
ku jäh t'ixpaaty mook jäts jätyë tni niksh, jäh o'ts ta atëëyë ku mëxpëm tam jäm nyë piayooyëdë jäts jäm pën yaxtëp.

- ¿Mishtë ti mni yaxtëp, ti ku tsäch winmaytyë? -ix
jäh jooky tyëk tëy.

- Jäh ëëts nta tsäch winmayp ku ja'y käh x'ok mëh pëmnëdë jäts ni ti wintsë'k ëëny tkaok yaknëdë, oytyimiajë xkontaaknëdë. Jäh këxm ëëts nvinmay nëkxnë jakäm it ma nwintsën chëënë.

- Jäh tëy… ku miits mnëxnëdët jakäm yekxón ëëts niksh yuu xyëk ookesh -duún o'ts winwaany jooky
jäts miony tyiky, jäts jia käk awitit ooky jäm
kopkëxm-.
 
¡Tëh ëts yawë tu'k winmaay nja paaty! Niksh ëts
ja'y ntok awaanë jäts mëk tam miits mtsäch
winmaytyë jäts mnëkwanëp miits ma wintsën.

Jätyë o'ts nyiksh ma jäm i'ty tu'k ka'p madi txëëw Ipxkiëxm jäts ja'y tok nijawët ku ayoon winkeony,
jäh ku ni pën o'ts kia jänch jawë ätyë. Ma jäh taay
tka maay, jäyë ja'y nyi xiikë. Ku kiu jawóm jia
nëkxkomë, yëkxón o'ts ja'y piakaachë.

Kiu wixteksh xiëëw it wiänë nya'sh, o'ts mook iamaaytyaknë. Ja mëh ja mutsk o'ts chië'kënyëdë,
ku ja wäänë it nyaxt n'its mook kiëxnë. O'ts t'ats
yëktëwtë mëja'ytë'k ti tyuntëp, jäts nëëmxë niksh tmukapxtë mook ni wintsën.

Tya patuntë ixëm mëja'ytyë'k nyëëmshë.
Nimaynyäsh ja'y o'ts nyëkxtë Taaxtutkopkëxm,
tya naxtë kopk, nëën, kääts jäts o'ts jiaatë ma
jäh mook ni wintsën chiëënë.

- Kong Anääwë, jeeksh ni wintsën, yam ëëts nminy njaaty, tun maay a't jäts xpakäxt tëmt madi ëëts
nta jikië ieepy, duún o'ts kiapx jëky tu'k mish.

-Mish amadow yëkxón ntso ixë ëts yam nkapx
wimpity: mëk yëh mokpaaktë'k iampëktë ku miits
xka maayëdë.

- Määkx míts ma ëëts nka winmay nka taay piaaty,
ku ëëts nka mëh pemy mokpaak. Jänch tëy nkäpsh
jäts nmaayëp, nwintsëëkëp ëëch yëh mooktëmt.

Ku mokpaak tmadootë wixën ja'y kiäpsh, duún o'ts tukë'yëdë winwaantë:

- Käh ëëts miits n'ok panëkxwanëdë jäh ku käh miits x'ok xuuk kaynyë kääky, xo'sh ni moknë xka ok oy jawënyëdë.

- Tuntë maay a't, määktxtu'k jääky ëëtsë mpeoky.
Tëh ëëts nka winmaykio'y yiinëm, pa ayook ëëts
miits -duún o'ts tu'k mish tmu nuukxtaaky mook.

- ¡Bah! Nixëm ëëts nta mutsëky jäts mni wi'tët -duún o'ts tukë'yëdë kiapx winpit'të.

Oynyäsh o'ts Kong Anääwë nyë piëktaakyë jäts tnëmëdë mokpaaktë'k tpa nëkxtët ja'y, ni pën tëmt
kia nëy tyiu'këdë. Kats mook o'ts yä'ny jäts tsoomp.
- Tëh x'ixtë xmadowtë ku ni pën tëmt mka patsoon waanyëdë. Pun mayë ieetyëp miits kats mook, n'it
ëts mpakäxt tukë'yë mook, ku xka maayëdët
miits m'ok nijawë ieetyëp. Ku ëts mpakëxt tëmt ma miits jäm jikyëdë, wäh ëts mpaktsowämpy xyaktët.

- Kong Anääwë nta patump ëëts pun ti míts
m'ok tsëkpy.

- Yëkxón tukë'yë mugúgtë'k xta nimadootët ti miits yadë x'ixtë. Jäts wäh ëts ntsëkpy tuguëëk tutk
naaw, tuguëëk tsiiy paaknë jäts mxontaaktët animukëdë, duún ëts niksh xjaymiätstë. Kadi x'ok jaytyakoynyëdë ku yëh mook nëy duún jiki'at'të
wixën miits xta jikiëdë.

Duún o'ts ayuuk ja'y jiatë kiowät'të ku mook tka wintsëëkëdë, ku ta patuntë ixëm nyëmxë anääwë,
n'its o'ts mook wimpitkomëdë. Jooky mëëd
tanëktë'k madi ta jikië ia'tëp mook maan o'ts xiontaknëdë. Jäh këxmëk ishám ja'y madi
tsënäätyëp mëh ipxyukmët it jotm yëkxón yëh tmaayëdë mokpaak, jäm tyëk it'të madi të'ts jäts
waats it.
 
Mundo Indígena
 
 
 

 Siguiente  Índice